Çocuklarda Sorumluluk

çocuklarda sorumluluk

Çocuklarda Sorumluluk

Çocuklarda sorumluluk, erken çocukluk dönemlerinden başlayarak yaş, cinsiyet ve gelişim düzeyine uygun olarak bireyin üzerine düşen görevleri yerine getirmesi, davranışlarının sonuçlarını sahiplenmesi ve başkalarının haklarına saygı duymasıdır. Sorumluluk sahibi kişiler, yaptıkları her davranışın hem kendilerini hem de başkalarını nasıl etkileyeceğini düşünür ve ona göre hareket ederler. Davranışlarının olumlu ya da olumsuz sonuçlarına katlanır, gerektiğinde hesap verir; olumsuz davranışları için mazeret üretmez ve başkalarını suçlamazlar. Sorumluluk duygusu doğuştan gelmediği gibi, gelişimi doğuştan yetişkinliğe uzanan her dönemde devam etmektedir. Çocuk iletişim kurabildiği andan itibaren sınırlarının farkında olmalıdır. Cinsiyete göre her yaşın ve her çağın kendine ait sorumluluk çeşitleri vardır. Çocukta sorumluluk öğrenilebilen bir beceri olduğundan, çocuklara yaşlarına ve yeteneklerine uygun sorumluluklar verilip sonuçlarını görmesine izin verilmelidir. Yemek yeme, tuvalet alışkanlığı, uyku saati gibi temel alışkanlıkları okul dönemi öncesinde kazanması gerekir.. Anne-baba çocuğun yanlış kararlar verebileceğini düşünüp onların yerine karar vermektense, uygun yemek, kıyafet seçimi, ya da ne kadar harçlık alıp harcayacağı yönünde kontrolü çocuklara bırakabilirler. Örneğin, birçok yemek içinden hangisini/hangilerini isteyip istemediği sorulabilir ve tercih hakkı çocuğa bırakılabilir ya da yemeğini döke saça da yese kendi kendine yemesine izin verilmelidir. Ayrıca kendi oyuncaklarını, yatağını toplaması da beklenebilir. Yeterli “sorumluluk” çocukları cesaretlendirir ve özgüvenlerini geliştirir, paylaşma ve başarma duygularını tatmin eder. Böylece çocuk, ileriki yaşamında, kendi hayatıyla ilgili konularda karar verme ve çocukta sorumluluk alma becerisini öğrenecektir.

çocuklarda sorumluluk bilinci

Çocuklarda Sorumluluk ve Kişilik Gelişimine Etkisi

Çocuklarda sorumluluk ile kişilik gelişimi de birbirinden ayrılmayacak kavramlardır. İlk 6 yaşta hemen hemen tamamlanan kişilik gelişiminde bağımsız kişilik gelişimi baskılandıysa sorumluluk duygusu da zor kazanılacaktır. Aşırı korumacı ve müdahaleci ebeveyn yaklaşımı çocuğun bağımsızlaşmasını engelleyerek sorumluluk sahibi olmasını önlediği gibi, günümüzdeki her şeyin en iyisine, en güzeline sen layıksın, başarı için her yol mubahtır, altta kalanın canı çıksın anlayışı da kural tanımaz, başkalarının hakkını rahatça çiğneyebilen, sorumluluklarından kaçan çocukların yetişmesini sağlamaktadır. Aşırı koruyucu aile, çocuğun ‘henüz bu işi yapamayacağı’ gibi yanlış bir düşünceyle onun yerine işi yapar ve çocuğun sorumluluk almasına fırsat vermez, engel olur. Her şeyin mükemmel olmasını isteyen, esnekliğe tahammül göstermeyen aileler de çocuğun sorumluluk almasına engel olabilmektedir. ‘Çocuğa iş buyur, arkasından dön kendin yap’ veya ‘dilin yorulacağına elin yorulsun’ ya da ‘ona işi yaptırana kadar ben on defa bitiririm’ gibi anlayışlarla çocuğa yaptırabilecekleri en küçük işleri bile kendileri üstlenen anne-babanın çocuğunda sorumluluk duygusunun gelişmesi beklenemez. Mükemmeliyetçi ailelerde çocuğun ‘işi yarım yamalak veya çok eksik/kötü yapacağı’ gibi bir düşünce hakim olabilmektedir. Oysa başlangıçta zorlanarak yaptığı ya da kötü bir görüntüyle sonuçlandırdığı işi yapmış olmanın verdiği hazzı çocuğun tatması, onu tekrarlamasını ve daha iyi yapma gayretini teşvik edebilecektir. Çocuk yetiştirirken davranış ile kişiliği ayırmak en önemli konulardandır. Olumsuz bir davranışı farklı yöntemlerle değiştirmek mümkündür. Ancak çocuğun kişilik özelliklerini küçümseyici, suçlayıcı tavırlar ve kişiliğini değiştirmeye yönelik zorlamalar en büyük hata olacaktır.

Çocuklardan büyükler gibi sorumluluklar beklemek elbette hayalcilik olur, ancak teşvik edildiğinde onlar da zamanla, yaşlarına ve gelişim özelliklerine uygun sorumlulukları başaracaklardır. Sorumluluk duygusu gelişmiş olan kişilerin önemli özelliklerinin başında sevme yeteneklerinin gelişmiş olduğu görülmektedir. Bu yeteneğin ilk oluştuğu yer ailedir. Sevginin, saygının ve hoşgörünün hâkim olduğu aile ortamı çocukta sorumluluk duygusunun daha kolay gelişimini sağlar. Çocuğun yaşına uygun sorumluluklar listesi hazırlanmalı ve bu listeden seçim yapmasına imkân tanınmalı, doğru kararlar verebileceğine güvenilmelidir. Yanlış seçimler yaparsa –hayati bir tehlike söz konusu olmadıkça- sonuçlarına katlanmasına izin verilmelidir ki, bazı dersler çıkarabilsin. 2-3 yaş çocuklarında inatçılık ağır basar. Kendim yiyeceğim diye tutturabilir. Üstünü başını kirletse de yemeğini kendisinin yemesine fırsat verilmeli, çatal kaşık kullanma becerisini kazanmasına olanak sağlanmalıdır. Bir müddet çabaladıktan sonra hevesini alacak, devamında sizin beslemenize ses çıkarmayacaktır. Yine bu dönemde bardaktan kendi kendine su içme, yelek gibi basit giyecekleri giymeye ve çıkarmaya çalışma denemelerini başarabilirler. 4-5 yaş grubunda sorumluluk kavramı netlik kazanmaya başlamıştır. Oyuncaklarını toplama gibi kolay ev işlerinde sorumluluk verilebilir. El ve yüzlerini kendileri yıkayabilirler. Sofraya ekmeği getir, tuzluğu masaya koy gibi eylemleri severek yapabilirler. İnatçılıkları oldukça azalmıştır. Bir şey başarmış olmak, bir iş yaptığını göstermek 4-5 yaş çocuğu için gurur ve keyif kaynağıdır. Diş fırçalama alışkanlığı bu dönemde kazandırılabilir.

Sorumluluk Sahibi Bir Çocuk Yetiştirmek İçin Nelere Dikkat Etmeliyiz ?

  • Çocuk bazı sorumluluklarını yerine getirmeye çalışırken hatalar yapabilir. Bu durumda hataların nasıl düzeltilebileceği ve hatadan nasıl ders alınacağı sabırla öğretilmeli, görevi onun yerine getirmesi sağlanmalıdır. Çocuğun bir şeyler yaparken kırıp dökmesi ve yaşadığı olumsuz deneyimlerin, öğrenmesinin gerek-şartı olduğu unutulmamalıdır. İş onun yerine yapılmamalıdır. Aynı zamanda çocuğun hiçbir zaman anne-baba kadar sorumlu olması beklenmemelidir.
  • İstenen sorumluluk, çocuğun anlayabileceği sade bir dille açık ve net olarak ifade edilmelidir.
  • Çocuğun yerine getirmesi gereken görevleri anne ve baba üstlenmemelidir. Çocuğun kendi davranışlarının sorumluluğunu almasına ve yanlış davranışlarını düzeltmesine fırsat verilmelidir. Yatağını toplama, odasını düzenleme gibi şeylerde her şeyi üstlenip, hazıra konmaya alıştırmayın. Belli sorumluluk alanları koyarak, bunu istikrarlı biçimde takip edin.
  • Sorumluk zorlama ile değil, sevdirilerek kazandırılır. Bunun için sorumluluklarını yerine getirmediğinde karşılaşabileceği ceza ve yaptırımları sıralamak yerine iş bitiminde aferin, çok güzel oldu, teşekkür ederim gibi manevi ödüllendirmelerde bulunarak hem özgüveni hem de sorumluluk duygusu geliştirilmelidir. Sorumluluk alışkanlığını kazandırmanın en güzel yolu, özgürlükle disiplin arası dengeli, orta bir yol izlemektir.
  • Çocuklara sorumluluk duygusu vermenin bir yolu da kendilerine güven duymalarını sağlamak, ‘bunu yapabilirsin’ düşüncesini aşılamaktır. Küçük yaşlardan itibaren ‘şimdi dökeceksin’ veya ‘ama O daha çok küçük’ gibi ifadelerden kaçınmalıdır. Olumlu davranışlarını mutlaka takdir edin, görmezden gelip sıradanlaştırmayın. Sizin için basit bir şey çocuk için çok değerli ve anlamlı olabilir. Yaşının üzerinde taleplerde bulunmayın.
  • Çocuğun sorumluluk alma yönündeki girişimleri desteklenmeli, ilerleyen yaşlarda seçme hakkı tanınmalı, böylece bir konudaki tüm sorumluluğu üstlenme imkanı verilmelidir.
  • Evle ilgili sorumluluk ve görevler paylaştırılırken kardeşler arasında adaletli davranmaya özen gösterilmelidir. Bunun için işlerin sırayla yapılması yolu izlenebilir. Çocuklarınız arasında cinsiyet ayırımı yapmayın. Sofrayı kızınızla toplarken oğlunuzun bilgisayar başında oturmasına göz yumarsanız ev işlerinde kadına yardımcı olmayacak bir erkek evlat yetiştirmeniz kesindir.

Çocuklar “yaşayarak- yaparak” öğrenirler. Bu nedenle sorumluluk duygusunun gelişmesinde en etkili yöntemlerden biri çocuğun davranışının sonucunu yaşamasına fırsat vermektir. Anne-babalar genellikle çocuklarını olumsuzluklardan koruma içgüdüsüyle hayatı çocuklar için kolaylaştırmaya çalışırlar. Sabahları okul için giysileri giydirmek, ayakkabıları bağlamak, ödevini yapmadan okula gidip de öğretmeninden uyarı almasın diye ödevlerini yapmak. Tüm bunlar kısa vadede çocuğu olumsuz sonuçlardan korur gibi görünse de uzun vadede maalesef kişilik gelişimini, özgüven oluşumunu olumsuz olarak etkileme riskini taşırlar. Biri her gün sizin için işlerinizi yapsa siz işinizi yapmak için çaba gösterir miydiniz? Çocuklar da doğal olarak anne-baba tarafından desteklenen becerilerini geliştirmeye ihtiyaç duymazlar, daha doğrusu duymuyor gibi görünürler ama bir gün anne-baba desteğini azalttığında o zaman büyük zorluklar yaşarlar. Çünkü zamanında gelişmeyen becerileri sonradan kazanmak için çok daha fazla emek harcamak gerekir.

Psk. Nurseli Uzun

25.02.2021

 

 

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Konuşma Başlat
1
Whatsapp
Merhaba,
İndirim Kodu: Yaz15
Anında 15 TL İndirim fırsatını kaçırma!